Wat is OpenTherm? Zo stookt je ketel modulerend

OpenTherm bepaalt of je nieuwe slimme thermostaat zijn werk half of helemaal doet. Zonder OpenTherm kan een thermostaat je ketel alleen aan- en uitzetten, hoe slim de app er ook uitziet. Hieronder lees je wat het protocol doet, hoe je controleert of jouw ketel het aankan, welke thermostaten het ondersteunen en wat je ermee kunt in Home Assistant.

Wat doet OpenTherm precies?

OpenTherm is een open communicatieprotocol tussen de kamerthermostaat en de cv-ketel. Waar een gewone thermostaat maar twee signalen kent, stuurt en ontvangt een OpenTherm-thermostaat doorlopend gegevens over twee draden.

• De thermostaat vraagt om een aanvoertemperatuur, niet om aan of uit. Bij 3 graden verschil vraagt hij bijvoorbeeld om 45 graden water, vlak voor het doel om 30.
• De ketel meldt terug wat hij doet: de werkelijke aanvoer- en retourtemperatuur, het brandervermogen in procenten, de waterdruk en eventuele storingscodes.
• Het is merkonafhankelijk. Een OpenTherm-thermostaat van merk A werkt op een OpenTherm-ketel van merk B, wat bij de fabrikantseigen protocollen juist niet zo is.
• De bedrading blijft gelijk: twee aders, zonder plus en min. In de meeste huizen kun je de bestaande thermostaatdraad hergebruiken.

Wat is het verschil tussen aan-uit en modulerend stoken?

Dit is de kern van het hele verhaal, en het scheelt merkbaar in comfort.

• Aan-uit sturing werkt als een lichtknopje. De ketel stookt op vol vermogen tot de kamer te warm is, valt uit, koelt af en springt daarna weer aan. In de praktijk schommelt de kamertemperatuur daardoor ongeveer 1 tot 1,5 graad.
• Modulerend stoken werkt als een gaspedaal. Komt de gewenste temperatuur in zicht, dan zakt het brandervermogen terug en blijft de ketel op laag vuur doorlopen.

Dat lager doorstoken levert drie dingen op: minder brandstarts, wat slijtage scheelt, een gelijkmatiger temperatuur zonder koude dips, en een lagere retourtemperatuur. Dat laatste is bij een HR-ketel het belangrijkst, want die haalt zijn hoge rendement juist uit condensatie, en condenseren lukt pas goed als het retourwater onder de 55 graden blijft.

Heeft mijn cv-ketel OpenTherm?

Controleer dit voordat je een thermostaat bestelt, want dit is de meest gemaakte fout bij een upgrade.

1. Zoek het typenummer op de sticker aan de binnen- of onderkant van de ketel en zoek dat nummer op met het woord OpenTherm erachter.
2. Kijk naar de aansluitklemmen. Staat er OT of OpenTherm bij een tweepolige klem, dan zit je goed.
3. Let op de merkeigen protocollen. Nefit en Bosch gebruiken vaak EMS, Remeha heeft eigen varianten. Bij Nefit is er een OpenTherm-converter die EMS vertaalt, maar dat is een extra kastje en extra kosten.
4. Twijfel je, kijk dan in de installatiehandleiding en niet in de gebruikershandleiding. Het aansluitschema staat alleen in de eerste.

Werkt je ketel niet met OpenTherm, dan is dat geen ramp: een slimme thermostaat op aan-uit geeft nog steeds afstandsbediening, schema’s en aanwezigheidsdetectie. Je mist alleen het moduleren.

Welke slimme thermostaten werken met OpenTherm?

• tado: zowel de oudere V3+ als de nieuwere X-lijn spreken OpenTherm. Let op dat die twee generaties onderling niet uitwisselbaar zijn.
• Plugwise Anna: Nederlands merk dat bekendstaat om het goed benutten van de modulatie, en met een eigen integratie in Home Assistant.
• Honeywell Home T6R: bedraad op OpenTherm aan te sluiten en zonder abonnement te gebruiken.
• Bosch: eigen thermostaten die op de eigen ketels het meeste uit de modulatie halen.
• Google Nest Learning Thermostat: de Heat Link stuurt wel degelijk modulerend via OpenTherm. Maar let op: Google brengt geen nieuwe Nest-thermostaten meer uit in Europa en verkoopt de huidige modellen tot de voorraad op is. Als toekomstvaste keuze zou dit niet onze eerste zijn.

Welke van deze bij jouw huis past, met prijzen en de verschillen in bediening, staat in onze gids over slimme thermostaten.

Wat kun je met OpenTherm in Home Assistant of Homey?

Hier wordt het interessant voor wie zelf wil sturen. Tussen je thermostaat en je ketel kun je een OpenTherm Gateway hangen, een kastje dat het gesprek meeleest en waar nodig overschrijft.

• Home Assistant heeft een officiële integratie voor de OpenTherm Gateway, die je ketel als apparaat toevoegt.
• Je leest waardes uit die je anders nooit ziet: aanvoer- en retourtemperatuur, modulatiegraad in procenten, waterdruk en het aantal brandstarts.
• Je kunt zelf sturen op prijs, bijvoorbeeld extra doorstoken als de stroom- of gasprijs laag staat, of terugregelen in dure uren.
• Er zijn kant-en-klare ESPHome-varianten op basis van een ESP32, inclusief uitvoeringen voor op de DIN-rail in de meterkast. Die draaien volledig lokaal, zonder cloud en zonder abonnement.

Dit is wel doe-het-zelfwerk met laagspanning aan je ketel. Voel je je daar niet prettig bij, kies dan een thermostaat die zelf al een koppeling heeft, zoals Plugwise of tado.

Hoe sluit je een OpenTherm-thermostaat aan?

In veruit de meeste huizen is dit een klus van een halfuur, omdat de bedrading al ligt.

1. Zet de ketel spanningsloos via de stekker of de groep in de meterkast. De thermostaatdraad voert laagspanning, maar in de ketel zit 230 volt.
2. Hergebruik de bestaande twee aders. Een aan-uit-thermostaat gebruikt dezelfde draad, dus nieuwe bedrading trekken is zelden nodig.
3. Polariteit maakt niet uit. Bij OpenTherm is er geen plus en min, dus de twee aders mogen omgedraaid.
4. Sluit aan op de OT-klem in de ketel, niet op de klem voor aan-uit. Veel ketels hebben ze allebei, vlak naast elkaar.
5. Zet de thermostaat daarna op modulerend in de instellingen. Sommige modellen starten standaard in de aan-uit-stand, ook als ze op OT zijn aangesloten.
6. Stel tot slot de stooklijn in. Dit is de stap die de meeste winst geeft en die het vaakst wordt overgeslagen: zet de maximale aanvoertemperatuur zo laag als comfortabel haalbaar is.

Controleer achteraf of het echt werkt: een goed aangesloten OpenTherm-thermostaat toont de actuele ketelgegevens, zoals waterdruk of modulatiegraad. Zie je die niet, dan hangt hij waarschijnlijk alsnog op de aan-uit-klem.

Wanneer levert OpenTherm je weinig op?

• Bij een te hoge stooklijn. Staat de aanvoertemperatuur vast op 75 of 80 graden, dan condenseert de ketel nauwelijks en heeft moduleren weinig effect.
• Bij vloerverwarming met een eigen regeling. Die mengt het water al terug, waardoor de ketel vaak toch op aan-uit draait.
• Bij te kleine radiatoren. Zijn die krap bemeten, dan heeft het water simpelweg een hoge temperatuur nodig en blijft de winst beperkt.
• Bij een warmtepomp. Die werkt niet met OpenTherm-modulatie op deze manier; daar gelden andere regelingen, waaronder SG Ready.

Ga je verbouwen of je ketel vervangen, vraag de installateur dan expliciet om OpenTherm en om het inregelen van de stooklijn. Dat tweede wordt vaak overgeslagen, terwijl daar het rendement zit.

Verder lezen

• Beste slimme thermostaat
• Wat is SG Ready?
• 11 tips om slim energie te besparen